Kan dat zomaar, een verbod?
Een verbod op fossiele reclame kan op Europees, nationaal of lokaal niveau worden ingevoerd. Maar adverteerders zullen de juridische houdbaarheid ervan waarschijnlijk aanvechten, denkt Kaupa. Zij kunnen namelijk stellen dat zo’n verbod hun vrijheid van commerciële meningsuiting of ondernemerschap schendt, of dat het in strijd is met EU-wetgeving over de interne markt.
Volgens Kaupa is een verbod juridisch houdbaar als het een legitiem doel dient en proportioneel is. ‘Zo’n verbod heeft twee doelstellingen: het terugdringen van de vraag naar klimaatschadelijke producten én het tegengaan van misleidende informatie door grote vervuilers waarmee ze het klimaatbeleid ondermijnen,’ legt hij uit. ‘Daarmee bescherm je niet alleen het milieu, maar ook de volksgezondheid en de democratie. Dit zijn legitieme doelstellingen.’
Een verbod moet bovendien proportioneel zijn. Dit betekent dat een verbod niet verder gaat dan nodig om de twee doelstellingen zoals hierboven omschreven te bereiken. En als er een eerlijke afweging is gemaakt tussen de betrokken belangen. ‘De huidige klimaatmaatregelen zijn simpelweg niet voldoende om de uitstoot op tijd te verminderen. Daarom kan extra regelgeving, zoals een verbod op fossiele brandstofreclame, als proportioneel worden beschouwd’.
Lessen van het tabaksverbod
Er zijn belangrijke overeenkomsten tussen reclame voor tabak en fossiele brandstoffen. Beide producten zijn extreem schadelijk: ‘Roken veroorzaakt jaarlijks 8 miljoen doden, terwijl de verbranding van fossiele brandstoffen verantwoordelijk is voor tot wel 10 miljoen sterfgevallen als gevolg van luchtvervuiling,’ zegt Kaupa. Reclame speelt een grote rol in het in stand houden van deze schadelijke consumptie en geeft bedrijven de mogelijkheid om de publieke opinie te beïnvloeden. ‘Onderzoek heeft aangetoond dat de tabaks- en fossiele industrieën dezelfde "PR-strategieën" gebruiken’. Denk aan het ontkennen van wetenschappelijke bevindingen over de schadelijkheid van hun producten. Het verbod op tabaksreclame heeft het roken sterk teruggedrongen. Waarom zouden we dan fossiele reclame wél toestaan?’
Een reclameverbod als onderdeel klimaatbeleid
Onderzoek laat zien dat maatregelen om consumentengedrag te veranderen een enorme impact kunnen hebben op het terugdringen van broeikasgasemissies, vertelt Kaupa. Dit betekent bijvoorbeeld dat we de vraag moeten verschuiven naar duurzamer vervoer of een meer plantaardig dieet.
‘Mensen willen best duurzamer leven,’ zegt Kaupa. ‘Maar als ze constant worden verleid om een goedkope vliegreis of een benzineauto te kopen, wordt dat lastig. Reclame houdt ons gevangen in oude gewoontes.’ Volgens hem zou een verbod op dergelijke reclame een logische stap zijn binnen een breder pakket aan klimaatmaatregelen.
Den Haag als testcase
Sommige steden nemen alvast het voortouw. Den Haag verbood begin dit jaar fossiele reclame in de openbare ruimte. Maar de reisbrancheorganisatie ANVR heeft aangekondigd dit aan te vechten bij de rechter. Zij zullen zich waarschijnlijk beroepen op argumenten rond de vrijheid van commerciële meningsuiting, het recht op ondernemerschap en de EU-wetgeving over de interne markt. ‘Dat wordt een belangrijke test,’ zegt Kaupa. ‘Hoe ver reikt de bevoegdheid van overheden om bedrijven te reguleren als hun gedrag haaks staat op het klimaatbeleid?’
Het onderzoek van Kaupa is gebruikt in een kamerbrief en wordt in juni besproken in de Tweede Kamer.